تعلیم و تربیت از دیدگاه ابن سینا

احمد باد کوبة هزاوه

استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی

دانشکده الهیات دانشگاه تهران

 

چکیده

 

از دیر باز دانشمندان مسلمان درمهمترین مسائل تعلیم و تربیت مانن د: اهداف، اصول، مبانی و

روشها و دیدگاههای خود را در رساله های مستقل و یا درلابه لای آثار خود عرضه داشته ان د. در این میان دو نگرش کلی در آثار مرب وط به تعلیم و تربیت اسلامی بیشتر نمایان است : یکی نگرش فیلسوفان است که می کوشند با تاثیر پذیری از فلسفه یونان مسائل عمده تعلیم و تربیت اسلامی را از منظر فلسفی ارائه دهن د. گروه دیگر عالمانی هستند که منابع معرفتی خود را در این حوزه بیشتر ازقرآن و سنت گر فته اند و نگرشی دینی به مسائل تعلم و تربیت دارند. از گروه اول برجسته ترین نمونه ها ابن سین ا، ابوعلی مسکویه و خواجه نصیرالدین طوسی شایان ذکرند واز گروه دوم ابن سحنون، قابسی، غزالی، ابن جماعه، شهیدثانی، مثالهای قابل توجهی هستند.

در این مقاله مس ائل عمده تعلیم و تربیت از جمله اهداف تعلیم و تربیت، مراحل تعلیم و

تربیت،شیوه تعلیم و تربیت، مواد آموزشی و یژگیهای معلم ازدیدگاه فیلسوف نامداری چون ابوعلی سینا مورد بررسی قرار می گیر د. این بررس متکی بر آثاری از ابن سیناست که بیشتر در این حوزه سخن رانده است مانن د: رسالة فی السیاسة به کوشش لویس معلوف که با عنوان مقالات فلسفیة قدیمة در مجله المشرق به چاپ رسیده اس ت. همین رساله باعنوان عربی تدابیر المنازل او السیاسات الاهلیة و عنوان فارسی ابن سینا و تدبیر منزل به قلم محمد نجمی زنجانی در تهران به چاپ رسیده است.

بوعلی در کتاب قانون نکات فراوانی درباره بهداشت کودکا ن، ورزش و تربیت بدنی بیان کرده

است . همچنین در آثار ادبی ابن سینا مانند قصیده عینیه، قصه حیَ بن یقظان و قصه های سلامان و ابسال می توان مطالب زیادی در باره اخلاق و تربیت یافت.

واژگان کلیدی: ابن سینا، تعلیم و تربیت، اخلاق، حکمت عملی

٠٢١ - *آدرس : تهران خ ولنجک خ ٢۶ مجتمع یاس واحد ٣٢ تلفن ٢۴٢٣٨۶٨

مجموعه مقالات همایش بین المللی ابن سینا 2

مقدمه:

۱۰۳۷ م ) فیلسوف و پزشک نامدار جهان اسلام در بخارا - ۴۲۸ ق / ۹۸۰ - ابوعلی سینا حسین بن عبدالله ( ۳۷۰

زاده شد و پس از آموختن قرآن و ادب عربی ، مقدمات علوم اوائل را نزد برخی از معلمان زادگاه خود چون ناتلی

فرا رفت . ابن سینا دانش خود را در فلسفه و منطق با مطالعه فزونی بخشید و در دانش پزشکی در اندک زمانی

استاد شد و پس از معالجه امیر نوح بن سامانی به شهرت رسید . وی پس از مدتی به کارهای دیوانی روی آورد و در حدود ۳۹۲ ق به دربار خوارزمشاهیان پیوست . در پی آشوبهای سیاسی قصد گرگان کرد ولی با خلع قابوس بن وشمگیر راهی ری شد . او سالها در دربار بویهیان در همدان و اصفهان منصب وزارت داشت و از فراز و نشیبهای این منصب پر مخاطره در امان نبود . مهمترین تالیفات خود از جمله شفا و قانون را در این دوران به پایان رسانید و عاقبت در اثر بیماری قولنج در سن ۵۸ سالگی در همدان در گذشت . بهترین شرح حال ابن سینا به همت شاگرد با وفایش جو زجانی به یادگار مانده است . نیمی از این زندگی نامه گفتار ابن سیناست و نیمی دیگر به گزارش  .(۵۸- جوزجانی است(نک: بیهقی، ۳۸

آثار مربوط به تعلیم و تربیت : بجز آثار فلسفی و طبی ابن سینا که شهرت جهانی دارند دیدگاه های تعلیم و

تربیتی او را می توان بیشتر در آثار زیر جستجو کرد :

۱- رسالة فی السیاسة به کوشش لویس معلوف در مجله المشرق در بیروت ( ۱۹۱۱ م ) زیر عنوان مقالات فلسفیة قدیمة به چاپ رسیده است . همین رساله با عنوان عربی تدابیر المنازل او السیاسا ت الاهلیة و عنوان فارسی ابن سینا و تدبی ر منزل توسط محمد نجمی زنجانی در تهران ( ۱۳۹۰ ش ) ترجمه شده است . در این رساله از مسئولیت ها و وظایف(= تدبیر) مرد نسبت به خود، همسر، فرزند و خدمتکاران بحث شده است.

۲ - در کتاب قانو ن در فن سوم از مجلد اول ، ابن سینا چهار فصل در باب بهداشت کودکان و سپس در باره

ورزش و تربیت بدنی سخن گفته است که حاوی نکات تربیتی فراوان است.

۳- در برخی از آثار ادبی ابن سینا که به زبان رمز و اشاره بیان شده است ، مطالب زیادی در باره مسائل اخلاقی و تربیتی یافت می شود مانند قصیده عینیه، ق ّ صه حیّ بن یقظان و ق ّ صه سلامان و ابسال.

آرای ابن سینا در مسائل عمده تعلیم و تربیت:

ابن سینا همچون دیگر فیلسوفان مسلمان ، مباحث تربیتی را در بخش حکمت عملی جای می دهد . وی

حکمت عملی را به ۳ نوع تقسیم می کند:

۱- علم اخلاق که تنظیم روابط شخصی فرد را بر عهده دارد.

۲- تدبیر منزل که تنظیم روابط فرد در محیط خانواده است.

.( ۳- علم سیاست که تنظیم روابط اجتماعی و سیاسی در جامعه را در بر می گیرد(ابن سینا، تسع رسائل..، ۷ابن سینا نسبت به مسائل تربیتی و اخلاقی در حوزه های فردی و اجتماعی اهمیت فراوانی قائل شده است . در کتاب ا شارات و نیز السیاسة وی به تربیت خود انسانی اهتمام ورزیده و شیوه هایی نیز عرضه کرده است . همچنین در بحث از تنظیم امر مالی خانواده به نکات اخلاقی و معیارهای عقلانی پرداخته است.

اهداف تعلیم و تربیت:

از نظر ابن سینا اهداف تعلیم وتربیت عبارت است از : ایمان، اخلاق نیکو و عادات پسندیده ،تندرستی، سواد،

.( پیشه وهنر( صدیق، ۴۱۲

مجموعه مقالات همایش بین المللی ابن سینا 3

مراحل تعلیم وتربیت:

ابن سینا سه مرحله عمده برای تعلیم بیان کرده است : الف- مرحله پیش دبستانی ب - مرحله یادگیری در

مدرسه ج- مرحله حرفه آموزی

الف - مرحله پیش دبستانی : وی در این مرحله سخن از تربیت را از دوران جنینی آغاز می کند . و از آنجا که

ابن سینا دانای به طب بوده است ، موضوعات تربیتی را جدای از تربیت جسمانی کودک نمی داند . وی در کتاب

قانون یاد آور شده است که زنان بار دار از تنشهای عصبی وجسمی به شدت بپر هیزند زیرا اثر نا مطلوب بر جنین دارد. او در بخش تربیت کودک چهار فصل می گشاید که به ترتیب از نگهداری نوزاد هنگام تولد ، آداب شیر دادن و تغذیه نوزاد و انتخاب دایه ،بیماری های کودکان و بالاخره از پرورش خردسالان صحبت می کند وآنگاه درباره .(۳۶۵-۳۵۰/ تربیت جسمانی کودکان که به سن بلوغ می رسند بحث می کند(ابن سینا، قانون، ۱

اولین وظیفه والدین نوزاد ، انتخاب نام نیکوست تا در بزگسالی احساس حقارت نکند (همو ، ابن سین ا و تدبیر

منز ل، ۴۲ ). و در صورتی که دایه ، فرزند را نگه می دارد باید از سلامت جسمانی و عقلانی برخوردار باشد . وغذای .(۱۲۲- ۲۳۸ ؛ شمس الدین، ۱۱۹ / ۳۵۶ ؛ نیز نک: بستانی، ۳ -۳۲۵/ کودک در نهایت اعتدال وسلامت باشد(همو، قانون،  ابن سینا برای پرورش صحیح خرد سالان چهار توصیه دارد : ۱- اعتدال در رفتار و اخلاق . باید کودک را از اختلا لات عصبی و روحی حفظ کرد و آنچه می خواهد در اختیارش گذاشت و او را ازچیز های نفرت زا دور کرد. در این حالت ازکودک کژ خلقی وبدرفتاری سرنمی زند . ۲- برنامه صحیح غذایی وخواب و استحمام معتدل . ۳ .(۳۶۵-۳۶۴/ - در سن ۶ سالگی به مدرسه رود ودر تعلیم اجبار نباشد. ۴- نوشیدنی های سالم بنوشد(نک: قانون ۱

ب- مرحله یادگیری در مدرسه :

ابن سینا سن تعلیم مدرسه ای را منوط به محکم شدن مفاصل کودک وتسلط بر عضلات و قوای جسمانی خود

دانسته است که معمولا پس از ۵ سالگی اتفاق می افتد . وی در کتاب قانو ن سن مناسب آغاز تعلیم در مدرسه را ۶

.(۳۶۴/ سال ذکر کرده است(همان، ۱

ابن سینا آموزش گروهی را بر آموزش خصوصی ترجیح می دهد . در آموزش جمعی میان نو آموزان رقابت و

گفتگوی علمی صورت می گیرد و کودکان آداب اجتماعی را می آموزند و این موجب فزونی علم و عقل آنان

می شود . ولی در آموزش خصوصی و فردی شاگرد ومعلم هر دو ملول و خسته می شوند (همو، ابن سینا و تدبیر. ( در منزل، ۴۵،۴۶

ج- مرحله حرفه آموزی :

زمانی که کودک در مدرسه آموزش های ابتدایی دید و به سن بلوغ رسید اکنون می تواند صنعت و حرفه ای

بیاموزد و پس از آن زندگی مستقل خودرا آغاز کند . شایسته است که نوجوان مطابق ذوق و طبع خود هنر و حرفه ای فر ا بگیرد . رعایت عامل محیط و وراثت و نیز رعایت تفاوت های فردی در انتخاب شغل و حرفه مورد توجه ابن سینا بوده است . افراد کند ذهن و استثنائی نباید در جامعه رها شوند و بیکار بمانند بلکه باید تحت تعلیم قرار .(۱۴۰- گیرند(شمس الدین، ۱۳۷

متون و مواد آموزشی:

در این باره ابن سینا تنها به اشاراتی بسنده کرده است . وقتی کودک سخن گفتن را خوب آموخت و آماده

یادگیری شد ابتدا باید قرآن و اصول دین و قواعد زبان را به اوآموخت و از ادب و شعر آنچه که مضامین خوب

مجموعه مقالات همایش بین المللی ابن سینا 4

- اخلاقی دارد به او تعلیم داد و سپس حرفه و هنری بیاموزد (ابن سینا ، السیاسة، ۱۴ ؛ همو ، ابن سینا و تدبیر منز ل، ۴۵

.(۱۷۰- ۱۳۲ ، نشابه، ۱۶۷ - ۴۷ ؛ شمس الدین، ۱۲۹

ابن سینا از آموزش موسیقی و ورزش جوانان سخن گفته است و بر ورزش تاکید بسیار دارد و آن را موجب

۳۶۶ به بعد ). بیشتر ورزش هایی که او یاد / سلامت بدن و بی نیازی از استعمال دارو دانسته است (ابن سینا ، قانون، ۱

کرده است ، امروزه رایج هستند مانند : کشتی، مشت زنی ،توپ بازی ، دومیدانی، سوارکاری، شمشیربازی، قایقرانی،

. (۳۶۹-۳۶۸/ وزنه برداری و ...(همان، ۱

ویژگیهای معلم:

معلم که آموزش نوجوان را در یک دوره طولانی و حساس بر عهده دارد ، نقش اصلی را در تعلیم و تربیت ایفا

می کند از این رو لازم است که معلم دارای شایستگی هایی باشد . ابن سینا صفات زیر را برای معلم برشمرده است :

۱. تبحر و مهارت در رشته خود و آشنایی به فنون تدریس ۲. خلق نیکو و اسوه بودن برای شاگردان ۳. آداب دانی

.(۱۵۱- در معاشرت، مجالست و گفتگو(نک: شمس الدین، ۱۴۷

شیوه تعلیم و تربیت:

ابن سینا به اصل پیشگیری و دورکردن کودک از رذیلتهای اخلاقی معتقد است . با آموزش آداب دینی و شرعی و

۱۳۵ ). از - نیز اشعاری که حاوی نکات پند آموز است می توان اخلاق و رفتار کودک را تضمین کرد (همو، ۱۳۳

دیگر شیوه های تعلیمی که ابن سینا به آن اشاره کرده است عبارتند از : رعایت ترتیب از آسان به دشوار در آموزش

- مطالب و مفاهیم ، آموزش گروهی به جای آموزش انفرادی ، همزمانی تربیت اخلاقی و آموزش علمی (همو، ۱۳۳

۱۳۵ )، استفاده معلم از شیوه های تعلیم ذهنی ، صناعی، تلقینی، تادیبی، تقلیدی و تنبیهی در تدریس متناسب با

.(۱۵۳/ ۴۱۴ ؛ همو، "نظریات ابن سینا..."، ۲ - شرایط و استعداد و علاقه شاگردان (صدیق، ۴۱۳

مآخذ:

ابن سینا، حسین بن عبدالله، ابن سینا و تدبیر منزل، ترجمه محمد نجمی زنجانی، تهران، ۱۳۱۹ ش.

همو، تسع رسائل فی الحکمة و الطبیعیات، مصر، ۱۹۰۸ م.

همو ، السیاسة، به کوشش لویس معلوف، بیروت، المطبعة الکاتولیکیة، ۱۹۱۱ م.

ابن سینا، قانون در طب، ترجمه عبدالرحمن شرفکندی، تهران، سروش، ۱۳۶۶ ش.

بستانی،فواد افرام، "ابن سینا والتربیة الحدیثة فی لبنان"، المهرجان لابن سینا، طهران، ۱۳۳۵ ش/ ۱۳۷۶ ق.

شمس الدین،عبدالامیر ، المذهب التربوی عند ابن سینا، بیروت، الشرکة العالمیة للکتاب، ۱۹۸۸ م.

صدیق، عیسی، سیر فرهنگ در ایران و مغرب زمین، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۲ ش.

همو، "نظریات ابن سینا در باب تعلیم و تربیت در مقایسه اجمالی با نظریات افلاطون و ازسطو"، جشن نامه ابن

سینا، ۱۳۳۴ ش.

بیهقی، ظهیرالدین، تتمة صوان الحکمة، به کوشش محمد شفیع، لاهور، ۱۳۵۱ ق.

نشابه، هشام، "التربیة و التعلیم عند ابن سینا"، ابن سینا: مجموعة ابحاث لذکری الفیة المولدالشیخ الرئیس، بیروت،

موسسة نوفل، ۱۹۸۸ م. 

  
نویسنده : مونا آشوری ; ساعت ٤:٠٦ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱۳ خرداد ،۱۳۸۸